Augnsjúkdómar
Augnsjúkdómar
Orsök sjúkdómsins er að mestu óþekkt. Keiluglæra greinist hjá flestum á yngri árum. Þróun sjúkdómsins er mismunandi eftir einstaklingum og getur líka verið mismunandi á milli augna. Í flestum tilfellum greinist keiluglæra í báðum augum.
Keiluglæra er ekki algengur sjúkdómur en sé tekið mið af faraldsfræðilegum rannsóknum frá nágrannalöndum okkar má búast við að um 14 einstaklingar greinist hérlendis með keiluglæru árlega.
Keiluglæra er sjúkdómur í hornhimnu augans og getur haft veruleg áhrif á sjónina. Hornhimnan þynnist á ákveðinn hátt og verður þar af leiðandi ekki eins jöfn, bæði hvað varðar þykkt og form. Afleiðingin er að sjónin versnar og sjúklingurinn getur orðið nærsýnni og sjónskekkja eykst til muna. Keiluglæra þróast mismunandi á milli sjúklinga og á milli augna. Þannig getur sjúkdómurinn t.d. verið mjög framskriðinn í öðru auganu en næstum ekki til staðar í hinu. Breytingarnar á hornhimnunni geta gerst á stuttum tíma, jafnvel á nokkrum mánuðum eða þróast hægt í lengri tíma og síðan skyndilega hætt.
Greiningin grundvallast á myndgreiningu (e. tomography) af hornhimnunni. Myndgreiningin sýnir lögun og þykkt hornhimnunnar og er þá hægt að greina keiluglæruna og alvarleika hennar. Þessi rannsókn er grunnforsenda greiningar og eftirlits á fólki með keiluglæru.
Í vægustu tilfellunum getur verið erfitt að greina hvort um keiluglæru sé að ræða. Ef gleraugnastyrkur breytist mikið eða gleraugu laga ekki sjónina að fullu grunar augnlækninn eða sjóntækjafræðinginn oft að um keiluglæru sé að ræða, sér í lagi hjá ungum einstaklingum.
Á byrjunarstigi sjúkdómsins þynnist hornhimnan mjög lítið en hún byrjar að breyta lögun sinni. Á þessu stigi getur sjúkdómsgreining einungis átt sér stað með sérstökum búnaði sem ætlaður er til að rannsaka og skoða hornhimnuna. Með því að taka sérstaka landslagsmynd af hornhimnunni, (hornhimnu-tomography) er hægt að greina óregluna í henni sem myndast þegar hún breytir lögun sinni. Út frá þessum myndum getur augnlæknirinn í flestum tilfellum séð hvort um sé að ræða heilbrigða reglulega hornhimnu eða hvort keiluglæra er til staðar.
Myndgreining (e. tomography) af hornhimnunni er grundvöllur greiningar og eftirlits með keiluglæru. Slíka skoðun á að gera innan skamms tíma ef grunur er um keiluglæru og síðan reglulega þar á eftir við eftirlit.
Keiluglæra er frekar sjaldgæfur sjúkdómur. Karlmenn fá frekar sjúkdóminn en konur. Ástæður keiluglæru eru óþekktar en í einhverjum tilfellum virðist sjúkdómurinn vera arfgengur. Keiluglæra er ekki smitandi. Sjúkdómurinn getur átt samleið með ofnæmi, t.d. astma, exemi og frjókornaofnæmi. Margir þeirra sem eru með keiluglæru eiga það sameiginlegt að hafa nuddað augun mikið í æsku en að það sé orsök keiluglæru er frekar ólíklegt. Ástæðu nuddsins má frekar rekja til ofnæmis og augnþurrks.
Upphafseinkenni sjúkdómsins er versnandi sjón auk þess sem margir kvarta undan augnþreytu og þörf fyrir aukna birtu eykst.
Við frekari þróun sjúkdómsins upplifa flestir að sjón þeirra versnar og verður óskýr, jafnvel margföld.
Þegar sjúkdómurinn ágerist upplifa flestir óskýra sjón og ef örvefsmyndun verður í hornhimnunni getur komið til hornhimnuskipta. Aðgerðin gefur flestum sjónina að nýju þó svo flestir þurfti áfram að nota annað hvort linsur eða gleraugu.
Hjá flestum greinist sjúkdómurinn á unglingsárunum en getur tekið sig upp hjá eldra fólki. Ör geta myndast á hornhimnunni þegar hún þynnist sem kemur fram sem hvítur blettur eða strik á himnunni. Örið getur haft áhrif á sjónina en það fer eftir staðsetningu þess hversu mikil áhrif það hefur. Í u.þ.b. 2% tilfella verður skyndileg bjúgmyndun í hornhimnunni. Bjúgurinn hverfur oftast með tímanum en skilur hins vegar eftir sig örvef sem getur haft veruleg áhrif á sjónina. Oft er hægt að minnka verulega skaðann ef gerð er aðgerð á auganu í upphafi bjúgmyndunar, þá þarf að leita til augndeildar Landspítala.
Þó að erfitt sé að segja til um hversu hratt eða mikið sjúkdómurinn muni þróast hjá hverjum og einum þá leiðir sjúkdómurinn ekki til blindu. Í verstu tilfellunum getur sjónin orðið mjög slæm. Með þeim meðferðum sem til eru í dag þá er möguleiki fyrir flesta að viðhalda eðlilegu lífi. Hjá flestum koma tímabil þar sem sjónin og daglegt líf raskast á meðan fólk aðlagast eða venst linsum, öðrum hjálpartækjum eða bíður þess að sjónin komi aftur eftir hornhimnuígræðslu.
Keiluglæra er sjúkdómur í hornhimnunni sem ekki er hægt að lækna eða meðhöndla með lyfjum, þ.e.a.s. ekki er unnt að snúa hornhimnunni aftur til síns fyrra heilbrigða forms. Hins vegar eru til mörg meðferðarúrræði sem bæta sjónina verulega þannig að langflestir viðhalda nægjanlega góðri sjón til að sinna sínu daglega lífi.
Meðferð keiluglæru er tvíþætt. Í fyrsta lagi þarf að stöðva sjúkdómsversnun með svokallaðri krosstengslameðferð. Í öðru lagi þarf að bæta sjón, annars vegar með gleraugum eða linsum til að byrja með og hins vegar með skurðaðgerð ef linsur gagnast ekki.
Krosstengslameðferð er gerð til að stöðva framþróun keiluglærunnar. Í sumum tilfellum finnur fólk betri sjóngæði eftir aðgerðina en í flestum tilfellum er sjónin óbreytt. Í 2% tilfella getur hornhimnan orðið óskýr og sjónin verri en fyrir meðferð. Sjúklingurinn er deyfður og meðferðin tekur um 40-60 mínútur. Fyrst eru yfirborðsfrumur á hornhimnunni fjarlægðar og síðan er B12 vítamíni dreift á hornhimnuna. Eftir það er hornhimnan lýst með ultrafjólubláu ljósi. Með þessu á sér stað efnafræðileg breyting sem herðir á hornhimnunni. Meðferðin er framkvæmd á skurðstofu Sjónlags. Sjónin versnar tímabundið eftir meðferðina og fyrsta sólarhringinn verða verkir í auganu. Oftast þarf að bíða í a.m.k. mánuð með að nota linsur eftir þessa meðferð.
Krosstengslameðferð á, í flestöllum tilfellum, að gera við greiningu hjá yngri einstaklingum (<20 ára) og við versnun hjá eldri einstaklingum. Þess vegna þarf að fylgjast vel með þróuninni með því að gera endurteknar myndgreiningar. Tími milli skoðana á að vera mun styttri hjá einstaklingum yngri en 20 ára.
Á byrjunarstigi sjúkdómsins er hægt að fá gleraugu sem leiðrétta sjónina en það virkar oftast í stuttan tíma.
Sérsniðnar linsur (hybrid-linsur og scleral-linsur) eru notaðar til að bæta sjón ef gleraugu duga ekki til. Það getur tekið langan tíma að venjast linsum og finna þær réttu en flestir ná mjög góðri sjón. Stöðug linsa bætir fyrir óreglulega hornhimnu þannig að hún getur líka minnkað ljósfælni og sjónlagsgalla.
Hætt er á sýkingu sé ekki hugsað vel um linsurnar og hreinlæti í kringum þær. Mikilvægt er að nota ekki linsur á meðan sýking er í augum. Þá er gott að eiga gleraugu sem laga sjónina eins og kostur er.
Í einstaka tilfellum er hægt að gera svokallaða excimer-laseraðgerð (wavefront guided transPRK). Í aðgerðinni er hornhimnan slípuð í reglulegra form og minnkar þá þörf fyrir stöðuga linsu. Þetta inngrip veldur því að slípaði hluti hornhimnunnar þynnist og því þarf að gera CXL meðferð fyrir aðgerðina.
ICRS (e.Intra corneal ring segments) er aðgerð sem hentar allmörgum. Það eru settir litlir bogalaga plasthringir inn í hornhimnuna sem þá fær reglulegra form. Tilgangur þessa er að minnka þörfina fyrir stöðuga linsu og bæta sjónina. Hjá Sjónlagi er notast við femto-lasertækni til að koma boganum fyrir í hornhimnunni. Notast er við ICRS frá KeraRing.
Við linsuígræðslu (ICL, Implantable Collamer Lens) er mjúkri linsu smeygt undir lithimnu augans og sleppur viðkomandi þá við að nota linsur á yfirborði augans. Þessi aðgerð hentar vel þeim sem hafa frekar væga keiluglæru og þola illa snertilinsur. Nánari upplýsingar um aðgerðina er að finna á heimasíðu Sjónlags.
Eldri sjúklingar með stöðuga keiluglæru, sem þurfa að fara í augnsteinaskipti vegna skýmyndunar, geta fengið sérstaka linsu sem leiðréttir sjónskekkju sem hefur myndast í hornhimnunni. Þá er ekki þörf fyrir stöðuga linsu.
Á bilinu 10-20% af þeim sem eru með keiluglæru fá hornhimnuígræðslu og minna en helmingur þeirra fá nýja hornhimnu á bæði augun. Hornhimnuígræðsla er ekki sársaukafull en það krefst mikillar þolinmæði að bíða eftir að sjónin batni. Það tekur hornhimnuna langan tíma að gróa og það getur tekið allt upp í eitt og hálft ár áður en lokaniðurstaða liggur fyrir. Þar sem engar æðar eru í sjálfri hornhimnunni tengist hún ekki æðakerfinu og því er frekar sjaldgæft að líkaminn hafni gjafahornhimnunni. Hætta á höfnun er samt alltaf til staðar og því þurfa þeir sem eru með ígrædda hornhimnu að leita strax til augnlæknis ef augað verður rautt og ljósfælið.
Flestir þurfa að nota gleraugu eða linsur eftir hornhimnuígræðslu. Stundum myndast meiri sjónskekkja í nýju hornhimnunni en þá er e.t.v. hægt að laga það með t.d. excimer laseraðgerð.
Hornhimnuígræðslu er hægt að gera á hornhimnu sem hefur farið í krosstengslameðferð.
Hornhimnuígræðsla er gerð ef aðrar sjónbætandi meðferðir duga ekki til að bæta sjónina nægjanlega mikið til að fullnægja daglegum þörfum.
Það er mikilvægt að meðhöndla augnþurrk og ofnæmi þannig að linsunotkun gangi sem best fyrir sig og hvati til augnnudds minnki/hverfi.
Nánari upplýsingar og góð ráð má finna á heimasíðu National keratoconus foundation í Bandaríkjunum, www.nkcf.org
Deildu greinini